Staat moet ook Bonaire beschermen tegen klimaatverandering, inwoners willen nu actie: 'Oogst gaat voor mijn ogen dood'

Op papier is Bonaire sinds 2010 een bijzondere gemeente van Nederland. Maar in de praktijk voelt dat voor veel bewoners niet zo, zeker niet als het gaat om hun veiligheid. Waar Europees Nederland miljarden uittrekt voor de aanpassing van steden en voor kustversterking, bleef het tot nu toe voor Bonaire vooral bij rapporten waar weinig mee gebeurde. Totdat de rechters in Den Haag eind januari een streep trokken. De overheid moet aan de bak.

Discriminatie

"Deze uitspraak betekent veel", zegt hoogleraar privaatrecht aan de Universiteit Utrecht Elbert de Jong. "De rechter was heel duidelijk: de Staat heeft de inwoners van Bonaire gediscrimineerd. Er is niet gezorgd voor een gelijkwaardig beschermingsniveau vergeleken met het Europese deel van Nederland."

Een groot gevaar is de zeespiegelstijging waardoor tegen het einde van deze eeuw grote delen van het laaggelegen eiland, waaronder hoofdstad Kralendijk, dreigen te overstromen. Ook sterven koraalriffen af door opwarmend zeewater, wat niet alleen de natuur vernietigt, maar ook de natuurlijke kustbescherming en het toerisme in grote problemen kan brengen.

Mensenrechten

Extremere hitte en droogte is daarnaast ook een risico voor de volksgezondheid en de landbouw. De eisers stelden dat de Staat de mensenrechten van de Bonairianen schendt door hen onvoldoende te beschermen tegen deze existentiële dreigingen.

De zaak was aangespannen door acht bewoners van Bonaire en Greenpeace. Een van die bewoners is boer Onnie Emerenciana. Voor hem is klimaatverandering geen theoretisch verhaal, maar een dagelijkse strijd op zijn stuk land. "Het wordt elk jaar heter op Bonaire. Dat merken we aan alles. Zo warmt mijn grond door de extreme hitte zo sterk op dat de gewassen letterlijk verbranden."

'Eerlijkere waterverdeling'

"Ik ben inmiddels slimmer geworden; ik plant alleen als het regent. Maar veel boeren hier hebben de afgelopen vijf jaar alles verloren. Ze zaaien op hoop van zegen, maar als er dan maar één dag regen valt, is dat niet genoeg om de oogst te redden."

De boer snakt naar betere en meer praktische ondersteuning. "Ik moet water kopen, maar die trucks komen soms maar één keer per week. Als zo'n truck niet op tijd komt, zie je je hele oogst voor je ogen doodgaan. We hebben heel concreet hulp nodig, bijvoorbeeld kassen die de hitte buiten kunnen houden, en betere en eerlijkere waterverdeling op het eiland."

Het verleden verdrinkt

Niet alleen de toekomst van de landbouw staat op het spel; ook de geschiedenis van het eiland wordt bedreigd. Dertiger Lauriane Ammerlaan werkt in de erfgoedsector en ziet hoe de iconische slavenhuisjes aan de zuidkust van het eiland onder druk staan. "De huisjes staan direct aan de kustlijn. Bij zware stormen en de stijgende zeespiegel is het de vraag hoelang ze het nog houden. Als we ons verleden verliezen, dan verliezen we de ziel van ons eiland."

Ook het dagelijkse leven wordt ingewikkelder. "In de zomer is het nu vaak boven de 40 graden", vertelt Ammerlaan. "Dan kan niemand buiten werken en kinderen kunnen niet op straat spelen omdat het gewoon te heet is."

'Huilen van opluchting'

Voor Ammerlaan was de gewonnen rechtszaak tegen de Nederlandse Staat een emotioneel moment. "Sommige mensen op het eiland moesten huilen van opluchting toen het vonnis bekend werd. Eindelijk werd erkend dat wij ook onderdeel zijn van Nederland, dat wij ook recht hebben op bescherming tegen klimaatverandering."

De vraag is wat er nu moet gebeuren. Hoe kán Bonaire beschermd worden tegen stijgende zeespiegel, meer extreme hitte en hevigere stormen?

Koraalriffen en mangroves

In het kort rust de bescherming van Bonaire die de rechter aan de overheid heeft opgedragen op twee pijlers: mitigatie en adaptatie. Mitigatie betekent het wereldwijd drastisch beperken van uitstoot om de opwarming onder de 1,5 graad te houden, zoals ondertekend in Parijs in 2015.

Adaptatie is het aanpassen van het eiland zelf, bijvoorbeeld door mangroves en koraalriffen te herstellen als natuurlijke kustwering en door dijken te versterken.

Staat overweegt hoger beroep

De Staat overweegt in hoger beroep te gaan omdat de uitspraak te weinig duidelijk zou zijn. Toch lijkt de rechter concreet in de uitspraak: het huidige klimaatbeleid faalt aantoonbaar, stelt de rechtbank. In 2030 moet er een plan voor adaptatie zijn vastgesteld en ingevoerd. Waarom gebruikt het ministerie van Economische Zaken en Klimaat de tijd om de uitspraak juridisch aan te vechten, in plaats van om het plan uit te gaan werken?

"De Staat voert continu klimaatbeleid uit", reageert het ministerie. "Dit gebeurt lokaal, regionaal, nationaal, door bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties. Nationaal klimaatbeleid is verankerd in de klimaatwet. Hierin zijn afspraken gemaakt over doelstellingen en over rapportages. Ook dit gaat allemaal door. Tegelijkertijd kijken we wat deze uitspraak precies betekent voor Nederland. Een aantal onderdelen van de uitspraak moeten we goed bestuderen en kijken wat hiervan de impact is voor het huidige beleid."

Hetzelfde beschermingsniveau

Om aan de rechterlijke uitspraak van januari 2026 te voldoen, moet de Staat binnen 18 maanden bindende emissiedoelen voor de gehele economie vastleggen. Nederland moet hierbij voor het eerst ook de uitstoot van de luchtvaart en scheepvaart expliciet meerekenen.

Daarnaast moet er uiterlijk in 2030 een uitgewerkt adaptatieplan liggen, dat een einde maakt aan de discriminatie van de eilandbewoners. Bonaire heeft namelijk nu wettelijk recht op hetzelfde beschermingsniveau als Europees Nederland.

450 tot 920 miljoen euro

Terwijl de overheid momenteel slechts 18 miljoen euro gereserveerd heeft, ramen experts de werkelijke kosten op 450 tot 920 miljoen euro. Deze investering is noodzakelijk om te voorkomen dat de economische schade door klimaatverandering oploopt tot ruim 2 miljard euro in 2050.

Volgens de rechter mag de Staat zich niet verschuilen achter het feit dat Nederland maar een klein land is, zegt hoogleraar privaatrecht Elbert de Jong. "Het argument van 'een druppel op de gloeiende plaat' is al in de eerdere Urgenda-rechtszaak juridisch van tafel geveegd. Als westers land heb je een historische verantwoordelijkheid. Je kunt ook niet naar landen als de Verenigde Staten wijzen en zeggen: 'Zij doen niets, dus wij hoeven ook niets te doen'. Dat is een onzuivere redenering. Het recht vereist dat Nederland zijn 'fair share' neemt." Het ministerie van Binnenlandse Zaken laat weten dat "het kabinet na de bestudering van het vonnis met een reactie zal komen op de uitspraak."

Plannen van ministerie

Waarom is tot nu toe weinig gehoor gegeven aan de noodkreten van Bonaire voor bijvoorbeeld betere waterverdeling en kennisoverdracht, en hoe gaat het nieuwe budget voor voedselzekerheid van 18 miljoen euro deze boeren bereiken?

"Om de voedselzekerheid op alle zes de Caribische eilanden structureel te versterken wordt de stichting CariFoodFund (CFF) opgericht", zegt het ministerie van Binnenlandse Zaken. Deze stichting zal een fonds opzetten waar 18 miljoen euro aan kapitaal wordt gestort door het ministerie.

Speciaal fonds voor Caraïben

"Het fonds zal financiële diensten aan lokale ondernemers in de agrarische sector op de zes Caribische eilanden in het Koninkrijk aanbieden", gaat het ministerie verder. "Daarnaast zal CFF kennisdeling- en ontwikkeling stimuleren, door middel van het verzorgen van trainingen en workshops op het gebied van ondernemerschap en (innovatieve) technieken in de sector en het verbinden van kennis tussen de eilanden en de regio, inclusief Nederland."

Op die manier wordt volgens het ministerie 'de toegang tot financiering voor ondernemers in de voedselsector vergroot en kunnen hierdoor meer mensen hun agrarische onderneming uitbreiden, moderniseren of professionaliseren'.

Doelen zonder plan

"Nederland moet durven opstaan en het voorbeeld geven", vindt ook Lauriane Ammerlaan. "We hebben internationale klimaatverdragen getekend. Hoe kun je die doelen bereiken zonder een plan voor je eigen grondgebied?"

Die nodige plannen voor Bonaire kunnen heel concreet zijn, vervolgt ze. "Onze huizen moeten aangepast worden zodat ze ons beter beschermen tegen de extreme zomerhitte. En er moet meer groen komen, voor meer schaduw en verkoeling."

Hoop uit innovatie

Ondanks de zorgen, is er ook optimisme. Op zijn boerderij experimenteert Onnie Emerenciana met nieuwe manieren om de hitte te verslaan.

"Ik ga nu een nieuwe kas bouwen waarin planten ook bij grote hitte kunnen groeien. Ik pas me aan, omdat het moet. Maar we hebben hulp nodig uit Nederland. Stuur ons die oude kassen die daar worden afgeschreven. En geef ons de expertise om het eiland weer groen te maken. We moeten ergens beginnen, ik blijf hoop houden. We hebben geen rapporten nodig, maar daden."

'Wij willen een voorbeeld zijn'

Ook Ammerlaan ziet kansen. "In andere delen van de wereld laten ze woestijnen weer bloeien. Die technieken bestaan. We moeten de economie en de natuur met elkaar verbinden. Bedrijven moeten inzien dat hun winst op de lange termijn afhangt van een gezond eiland. Waar een wil is, is een weg, maar we moeten het wel als collectief willen."

De Staat heeft na de uitspraak nog maar een paar jaar om concrete plannen voor Bonaire in gang te zetten. Voor de bewoners gaat het om hun voortbestaan. Zoals Emerenciana het verwoordt: "Het kleine eiland Bonaire kan laten zien dat verandering mogelijk is, wij willen een voorbeeld zijn voor de hele wereld. Maar dan moet Den Haag ons wel nu de middelen geven om die strijd te voeren."