Kritiek op organiseren WK wielrennen in Rwanda: 'Niet het vrije land dat het Westen ziet'

Voor Gaetan Mbwete is het WK wielrennen in Rwanda moeilijk te accepteren. "Dit toernooi had nooit in Rwanda gehouden mogen worden", zegt de voorzitter van de stichting Wij Zijn Congolezen. Volgens hem legitimeert het evenement een regime dat internationaal de regels overtreedt. "Hun groei is gebouwd op Congolees bloed."

Schijnheiligheid

Mbwete ziet het WK als een voorbeeld van 'sportswashing': een strategie waarmee Rwanda zich presenteert als modern, veilig en stabiel, terwijl de werkelijkheid anders is. Rwanda probeert internationale investeringen en toerisme aan te trekken, bijvoorbeeld met de campagne 'Visit Rwanda', die voetbalclubs als Arsenal en Paris Saint-Germain sponsort. "Maar achter die mooie buitenkant worden mensen verdreven, vrouwen verkracht en kinderen vermoord", zegt Mbwete.

De gevolgen gaan verder dan de regio, benadrukt Mbwete. "De kobalt in onze telefoons, de coltan in onze laptops, de batterijen van Tesla's - ze komen uit Congo. Via Rwanda worden ze geëxporteerd, vaak zonder dat Congo daar iets voor terugziet. Europa sloot in 2024 een intentieverklaring met Rwanda over mineralen, terwijl Rwanda die zelf helemaal niet heeft. Dat is de schijnheiligheid."

Steun van de EU

Mbwete ziet een pijnlijke dubbele standaard. "Wat Rwanda in Congo doet, lijkt sterk op wat Rusland in Oekraïne doet: een buurland binnenvallen, gebieden controleren en onafhankelijkheid schenden. Maar terwijl Rusland direct sancties krijgt, blijft de Europese Unie Rwanda steunen."

Dat Bayern München onlangs stopte met de sponsordeal 'Visit Rwanda' ziet hij als een stap in de goede richting. Toch blijft zijn oproep helder: "Stop met Rwanda te bewapenen en maak Congo tot handelspartner. Congo heeft grondstoffen, een jonge bevolking en veel potentieel. Het Westen kan bijdragen aan stabiliteit, maar kiest nu voor kortetermijnbelangen."

Modelstaat

Dat Rwanda aantrekkelijk oogt voor Westerse landen, is volgens hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen Marijke Verpoorten niet vreemd. "De overheid voert plannen effectief uit en corruptie is relatief laag. Hulp komt meestal goed terecht, wat in de regio uitzonderlijk is", zegt ze. In vergelijking met buurlanden wordt Rwanda vaak als modelstaat gepresenteerd.

Maar dat imago is zorgvuldig opgebouwd. Volgens Verpoorten draait het officiële verhaal van de Rwandese president Paul Kagame om drie dingen: het beëindigen van de genocide in 1994, de daaropvolgende economische groei en het realiseren van etnische verzoening. "Dat is het dominante narratief, zowel naar binnen als naar buiten. Wie dat in twijfel trekt, wordt geïntimideerd of monddood gemaakt."

Halve waarheid

Sportsponsoring en internationale evenementen zoals het WK wielrennen passen daar naadloos in. Al jaren is de slogan 'Visit Rwanda' op de shirts van voetbalclubs als Arsenal en Paris Saint-Germain te vinden.

Door zich te verbinden aan grote voetbalclubs en internationale evenementen projecteert Rwanda een modern en positief imago. "Maar dat is vaak de halve waarheid. De andere helft, de minder fraaie kanten, wordt daardoor aan het zicht onttrokken."

Reactie wielerbond

"Vreselijk wat daar gebeurt", zegt Maurice Leeser, directeur van de KNWU, als hij het heeft over de situatie in Oost-Congo. "Maar wij legitimeren met onze deelname helemaal niets. Wij doen, net als alle andere Europese landen, mee aan het WK wielrennen, en ik vind niet dat anderen dat mogen uitleggen als een steunbetuiging aan het regime."

"Daarnaast wil de bond zijn deelnemers de kans om te winnen niet ontnemen", vertelt Leeser. De organisatie heeft volgens hem ook contact gehad met verschillende instanties die erbij betrokken zijn, en de conclusie is dat er eigenlijk geen beperkingen worden opgelegd. "Het enige wat we zouden kunnen doen, is niet gaan. Maar ik weet ook niet welke bijdrage we daarmee leveren. We willen de discussie hier in Nederland voeren: hoe doe je dit nou als Nederlandse organisatie?"

Rebellenbeweging M23

De minder fraaie kanten spelen zich dus vooral af in buurland Congo. In rapporten van de Verenigde Naties staat dat Rwanda de rebellenbeweging M23 steunt. Deze groep is verantwoordelijk voor grootschalige mensenrechtenschendingen en heeft honderdduizenden mensen uit hun huizen verdreven.

"Er is geen twijfel dat Rwanda militair en financieel betrokken is", zegt Verpoorten. "En dat gaat niet alleen om macht, maar ook om geld. Rwanda exporteert veel meer mineralen dan het zelf bezit. Die komen dus uit Congo."

Genocideschuld

Waarom grijpt het Westen niet in? Volgens Verpoorten spelen er meerdere factoren. "Enerzijds is er de genocideschuld. In 1994 liet de internationale gemeenschap Rwanda in de steek. Uit schaamte werd het regime van Kagame in de jaren daarna ruimhartig gesteund, ook toen het steeds autoritairder werd."

Daarnaast speelt geopolitiek een rol: Rwanda levert vredestroepen in conflictgebieden waar Europa zelf niet heen wil en is voor de EU een belangrijke partner in de toegang tot strategische grondstoffen.

'Het is een 'join us or die'-regime'

Ook een Rwandese man die sinds 1999 in Nederland woont en anoniem wil blijven, ziet een heel andere kant van het succesverhaal. Hij maakte de genocide van 1994 mee en vluchtte 5 jaar later naar Europa. Maar zelfs in Nederland voelt hij de invloed van het regime.

"Het is een 'join us or die'-regime", zegt hij. "Zelfs in de diaspora wordt geprobeerd mensen onder druk te zetten om het officiële verhaal te ondersteunen. Wie dat niet doet, kan te maken krijgen met intimidatie."

Kunstmatige rust

Volgens hem leeft Rwanda in een kunstmatige rust. "Er is vrede, maar het is een vrede van stilte. Mensen durven nauwelijks hun mening te geven. Kritiek kan je baan, je vrijheid of zelfs je leven kosten."

Voor de buitenwereld oogt Rwanda schoon, modern en veilig, maar dat is volgens hem maar één kant van de medaille. "Veel Rwandezen leven in angst. Het is niet het open en vrije land dat het Westen ziet wanneer het naar de wielerwedstrijd of voetbalshirts kijkt."

Buitenlandse zaken

In een reactie laat het ministerie van Buitenlandse Zaken weten zich zorgen te maken. "De aanwezigheid van Rwandese militairen op Congolees grondgebied is een schending van de territoriale integriteit van de Democratische Republiek Congo.

In EU-verband werden in maart sancties getroffen tegen verantwoordelijken van M23 en het Rwandese leger. Nederland heeft zich hier binnen de EU hard voor gemaakt. Het kabinet zal binnenkort een Kamerbrief sturen die ook ingaat op de Nederlandse inzet in de bredere Grote Meren-regio."