Jeugdcriminaliteit aanpakken? In Zweden willen ze celstraffen voor tieners, maar dat is volgens deze expert niet de oplossing

Vanaf vandaag is het al mogelijk voor 15- tot en met 17-jarigen om naar de gevangenis te gaan in plaats van gesloten jeugdzorg als zij een ernstig misdrijf hebben gepleegd. Maar er wordt dus ook gewerkt aan een wetsvoorstel dat de leeftijd nog verder omlaag brengt. Als dat aangenomen wordt, kunnen ook 14-jarigen vast komen te zitten.

Strenger niet altijd beter

Maar tieners opsluiten in de gevangenis is niet per se de oplossing voor jeugdcriminaliteit, volgens hoogleraar ontwikkelingspsychologie Veroni Eichelsheim. En dus is het ook niet iets wat Nederland zou moeten overnemen. "Hier wordt het als uiterste redmiddel gebruikt", weet ze. "En ik denk dat dat ook goed is."

Toch wordt er, in de politiek maar ook in de samenleving, vaak juist gedacht dat strengere straffen ertoe leiden dat jongeren minder snel dezelfde soort misdrijven plegen. "Je hoort mensen vaak zeggen: 'Strenger straffen' of 'Beter opvoeden'", merkt ook Eichelsheim. "Alsof het een probleem is dat makkelijk op te lossen is door maar repressiever (meer onderdrukkend, red.) te zijn."

Pedagogische aanpak

Uit onderzoek blijkt dat het niet per se zo werkt. "Ik denk dat dat heel duidelijk zichtbaar wordt, maar dat het soms ook lastig is om die wetenschappelijke signalen naar voren te brengen. En dat het gevoel dat je harder moet optreden overheerst boven de vraag: wat werkt nu eigenlijk het best?", verklaart ze.

Wat volgens Eichelsheim goed werkt? Dat is eigenlijk wat we in Nederland al doen. "Bij ons heeft het jeugdstrafrecht ook een duidelijk pedagogisch component", legt ze uit. "Ook een vergeldend component, dat is voor slachtoffers en samenleving natuurlijk van belang, maar heel duidelijk ook iets pedagogisch."

Verandering mogelijk

Er wordt uitgegaan van het idee dat er bij jongeren nog veel kan veranderen bij de jongeren en dat er nog een boel kan worden 'gerepareerd', vertelt de hoogeleraar. En volgens haar is dat belangrijk. "Ik denk dat we het pedagogisch aspect niet uit het oog moeten verliezen."

Jongeren hebben nog een heel leven voor zich, zegt Eichelsheim. "Ik denk dat het belangrijk is om dat in acht te nemen. En dat het ook belangrijk is voor de samenleving dat zij niet meer het verkeerde pad opgaan."

Jongere kinderen, zware criminaliteit

Dat het systeem in Nederland werkt, is onder andere te zien in de cijfers. Jeugdcriminaliteit daalt al jaren. Al betekent dat niet dat er geen problemen zijn met jongeren en zelfs kinderen in de criminaliteit. "Er zijn zorgen over soms echt jonge kinderen die betrokken raken bij zwaardere criminaliteit. En die zorgen moeten we ook wel degelijk serieus nemen, al zie je die misschien nog niet terug in die specifieke cijfers."

"Het lijkt te gaan om een kleine groep die betrokken is bij zware delicten, zoals het leggen van explosieven bij de voordeur of uithalers in de haven", noemt ze als voorbeeld. "We moeten goed kijken of we in de toekomst effectief kunnen voorkomen dat jongeren al zo jong betrokken raken bij zulke delicten of in de greep raken van een criminele organisatie."

Wetenschappelijk onderzoek

Dat is ook wat ze in Zweden proberen tegen te gaan met het nieuwe wetsvoorstel, in dat land zijn al jarenlang veel bendes waarin jongeren verstrikt raken. Zij worden geronseld om mensen te mishandelen of zelfs te vermoorden. Dat gebeurt niet alleen in Zweden zelf, maar ook in de rest van Europa. In Zweden wordt daarom nu dus gekeken naar erg zware straffen.

Of we dat in Nederland ook gaan doen? Volgens Eichelsheim is dat moeilijk te zeggen. "Maar ik maak me soms wel zorgen dat de besluitvorming niet altijd wordt gedreven door wetenschappelijk onderzoek." Volgens haar is het daarom van belang dat onderzoekers blijven communiceren wat ze al weten en waar ze achter komen in onderzoek. "De politiek moet ook wetenschappers uitnodigen."

Interventies

Zij ziet zelf interventies als een goed hulpmiddel om jeugdcriminaliteit te voorkomen en te verhelpen. Zo zijn er al algemene interventies waarbij kinderen bijvoorbeeld in de klas voorlichting krijgen. "Op dit moment doen we veel onderzoek naar preventieve interventies. Wat werkt om te voorkomen dat jongeren in bepaalde wijken of buurten betrokken raken bij die zware criminaliteit?"

Het is daarbij wel van belang dat er echt goed onderzoek wordt gedaan naar deze methode. "Het is heel belangrijk om daarbij te kijken: werkt het ook? En maak je ze niet per ongeluk wijzer over criminaliteit dan ze al waren?" En daarbij is vooral nodig om aan te sluiten bij wat de jongeren nodig hebben. "Alleen dan zijn interventies echt effectief."