Hoe jongeren door filmpjes van 'onschuldige' prank calls makkelijker in echte criminaliteit kunnen rollen

"Eigenlijk is een prank call een grap met de telefoon waarbij een beller doet alsof hij iemand anders is, ofwel iets zegt wat niet waar is", legt criminoloog Hoeben uit. Voor het Nederlands studiecentrum criminaliteit en rechtshandhaving onderzoekt zij het effect van online content op jongeren.

Hoge entertainmentwaarde

"Prank calls zijn van alle tijden", benadrukt ze. Het verschil met nu is dat ze door een groter publiek worden gezien. Op social media zijn ontzettend veel accounts en filmpjes te vinden met prank calls, het bereik online is enorm. "Filmpjes kunnen overal ter wereld opduiken en eindeloos rondzingen."

De video's hebben een hoge entertainmentwaarde, zegt Hoeben. "In de jaren 90 keken we naar Jackass en bloopers-video's, die hadden een beetje hetzelfde ramptoerisme-gehalte. Nu is het dit", verklaart de onderzoeker de populariteit. "Hoe extremer, hoe meer views en likes het oplevert."

Normvervaging

Dat wordt ook gedreven door het algoritmes achter de platformen. Als je bepaalde video's kijkt, krijg je ze ook aangeboden. Bij jongeren die veel van dit soort filmpjes zien, kan 'normvervaging' plaatsvinden.

"Dus met andere woorden dat ze dit gedrag steeds normaler gaan vinden en misschien dat gedrag ook gaan vertonen." Maar daar is nog niet voldoende bewijs voor, zegt ze.

Toleranter naar geweld

"We weten dat jongeren die vaak worden blootgesteld aan dit soort content, meer criminaliteit plegen en ook toleranter zijn ten opzichte van criminaliteit", legt ze uit. "Maar je kunt niet zeggen dat het een het ander verklaart."

"Het kan heel goed zijn dat jongeren die interesse hebben in criminaliteit ook dit soort content meer opzoeken en dan nog meer krijgen in het algoritme." Dat onderzoek loopt nu, weet de criminoloog.

Schietpartij na 'prank call'

Op Nieuwjaarsdag werden drie jonge Syrische asielzoekers beschoten in een park in de Amsterdamse wijk Osdorp. Twee jongens van 16 en 18 jaar overleefden dat niet. Een paar weken later werd verdachte Efe Y. (25) opgepakt.

Hij zou volgens het Openbaar Ministerie (OM) die avond door een 'prank caller' naar het park zijn gestuurd. Daar aangekomen schoot hij meteen op de slachtoffers. Ze maakten geen schijn van kans en waren volgens justitie 'op de verkeerde plaats, op de verkeerde tijd'.

Online geweldsoproepen

RouandYT - de youtuber die Efe Y. met de 'grap' opbelde - had tienduizendend volgers. Meerdere filmpjes van hem gingen 'viral'. Hij werd eerder veroordeeld voor doodsbedreigingen en zat nog in zijn proeftijd toen de schietpartij plaatsvond.

Hoewel hij eerst ontkende, bekende hij later toch de prank call te hebben uitgevoerd. Zijn accounts zijn offline gehaald en ook een nieuwe lancering onder een andere naam is door YouTube geblokkeerd. In de Amsterdamse gemeenteraad kwam na de schietpartij een oproep om te kijken hoe online geweldsoproepen aangepakt kunnen worden.

Wetsvoorstel

Een initiatiefwetsvoorstel dat na de zomer in de Tweede Kamer wordt behandeld, geeft burgemeesters meer bevoegdheden om in te grijpen als er bijvoorbeeld online opgeroepen wordt tot geweld of rellen.

De burgemeester kan met de wet in de hand, een bevel geven om een bericht te verwijderen als daardoor de openbare orde verstoord wordt. Maar ook als er 'ernstige vrees bestaat' dat dit gaat gebeuren.

'Toon belangstelling'

"Ik denk dat het heel moeilijk wordt om ervoor te zorgen dat jongeren hier niet meer aan worden blootgesteld", zegt criminoloog Hoeben. Zij ziet het meest in het inzetten op 'weerbaarheid'. "Laat jongeren begrijpen wat zo'n video inhoudt en wat het doet met eventuele slachtoffers."

Ouders raadt ze aan belangstelling te tonen in de online leefwereld. "Op welke platforms zit je? Welke influencers volg je? Zonder dat het meteen een insteek heeft of ze wel eens negatieve content zien."