Einde van politieke midden in Duitsland? AfD peilt in Saksen-Anhalt op 40 procent: 'Sfeer wordt grimmiger'

Jarenlang werd Duitsland in Europa als een baken van stabiliteit gezien. Maar de klassieke volkspartijen verliezen terrein, terwijl de extreme flanken snel groeien. In aanloop naar meerdere deelstaatverkiezingen in voormalig Oost-Duitsland (DDR) wordt de druk op het politieke midden steeds groter.

'Belofte nooit ingelost'

Een van de deelstaten waar binnenkort verkiezingen zijn, is Saksen-Anhalt. De radicaal-rechtse Alternative für Deutschland (AfD) staat in de peilingen op ruim 40 procent. De sociaaldemocratische partij (SPD), lang een van de grootste partijen, schommelt rond de 5 procent. Lerares Katharina Kohl uit Bitterfeld hoopt namens de SPD verkozen te worden, een 'mission impossible' zo lijkt het haast.

"Onze regio heeft na de Wende een enorme krimp doorgemaakt", legt Katharina uit over de periode na de Duitse eenwording in 1990. "Jongeren zijn weggetrokken en veel ouderen hebben na de hereniging hun werk in de chemiesector verloren." Voor hun gevoel is de belofte dat het na de DDR beter zou worden nooit ingelost, merkt ze.

Grimmige reacties

Saksen-Anhalt heeft onterecht een slecht imago, vindt Katharina. Eerst werd er volgens haar op de regio het stempel 'vervuild' geplakt vanwege de zware industrie, nu die van 'politieke verharding'. "Maar er wonen hier ook veel mensen die zich wel degelijk inzetten voor de lokale gemeenschap", benadrukt ze.

De sfeer op straat is wel scherper geworden, merkt ze. "Bij een bijeenkomst van middenpartijen stonden opeens rechtse demonstranten op de stoep en tijdens de campagne krijg ik soms te maken met grimmige reacties. Mensen vertellen me ook vaak dat ze zich zorgen maken over de sfeer op straat."

'Omas gegen Rechts'

In de stad Halle staat Sabine Fröhlich (72) op het marktplein, ze is van het burgerinitiatief Omas gegen Rechts. "Als kind van 12 zag ik hoe een Joodse vrouw werd gediscrimineerd. Dat beeld ben ik nooit vergeten", legt ze uit. "Toen ik zelf oma werd vond ik dat ik een bijdrage moest leveren voor de generaties na ons."

Samen met andere buurtgenoten demonstreert Sabine tweewekelijks tegen extreemrechts, maar ook voor minder polarisatie en meer solidariteit. Ook zij merkt dat 'de omgangsvormen veranderen': "Er zijn regelmatig mensen die opmerkingen maken of roepen dat we aan het werk moeten. Een van ons is een keer echt geïntimideerd op straat."

'Brandmauer' om AfD

Veel Duitsers maken zich zorgen om de opmars van AfD, maar politicoloog Pola Lehmann in Berlijn wil wel een nuance plaatsen bij de terugvallende cijfers van volkspartijen als de SPD en de christendemocratische CDU. "De middenpartijen hebben samen nog altijd een meerderheid, dat moeten we niet uit het oog verliezen", zegt ze.

Het knelpunt zit volgens haar eerder in de manier waarop bestuurd moet worden als de extremere flanken groter worden. In de Duitse politiek is er de zogenoemde Brandmauer, een 'brandmuur' om de AfD heen. Maar daardoor worden partijen met grote inhoudelijke verschillen gedwongen om met elkaar regeren.

Geen knopen doorhakken

"In een democratie draait het om het sluiten van compromissen", zegt Lehmann. "Maar als coalities heel breed worden om de flanken uit te sluiten, wordt het lastig om een duidelijk profiel te behouden. Kiezers herkennen hun eigen standpunten dan veel minder goed terug in het beleid."

Het leidt er ook toe dat politici moeilijker lastige dossiers oppakken en knopen doorhakken, ziet de politicoloog. In Duitsland zijn - net als in Nederland - grote hervormingen nodig. Bij onze oosterburen zijn de vastgelopen zorg en het op termijn onbetaalbare pensioenstelsel op dit moment grote pijnpunten.

Aarzelende politici

"Waar Duitsland in het verleden grote hervormingen doorvoerde, lijken politici nu veel aarzelender te zijn geworden om ingrijpende keuzes te nemen en die uit te leggen aan de kiezer", vertelt Lehmann. "Het risico daarvan is dat belangrijke maatschappelijke dossiers blijven liggen. En dat voedt de onvrede juist weer."

En wat in Duitsland gebeurt, heeft ook daarbuiten grote invloed. Het land is nog altijd de belangrijke economische motor in de Europese Unie. Als het politieke besluitvormingsproces er stroef verloopt, heeft dat direct gevolgen voor Europese dossiers, van defensie tot de energietransitie.

Eigen verhaal vertellen?

Om het initiatief terug te winnen, moeten de Duitse middenpartijen volgens Lehmann niet alleen reageren op de flanken. "Het gaat erom dat ze zelf een duidelijke en herkenbare visie neerzetten. Kiezers zoeken naar perspectief over hoe de samenleving er over 10 jaar uit moet zien."

Hoe gaat dat tot nu toe in Saksen-Anhalt? Op de vraag aan SPD-kandidaat Katharina of ze zichzelf moedig vindt in een door radicaal-rechts gedomineerde verkiezingscampagne, reageert ze geëmotioneerd. "Ik heb daar nooit over nagedacht, maar eigenlijk het wel zo, ja."

'Deur nooit dichtgooien'

"Mijn leven had op dit moment heel anders kunnen zijn, veel rustiger. Dus ja, voor mijn doen vind ik mezelf best moedig, maar ik doe dit voor Saksen-Anhalt", vertelt ze. "We mogen de deur nooit dichtgooien. We moeten altijd met kiezers blijven praten, ook met diegenen die op de AfD stemmen."

Ook de Omas gegen Rechts proberen het gesprek open te houden. "Je ziet in meer Europese landen dat de politieke pendel heen en weer beweegt", zegt demonstrant Sabine. "Het is een kwestie van betrokken blijven en het gesprek met elkaar zoeken."