Een advocaat vinden als je niet veel geld hebt? Dat wordt steeds moeilijker: '10 gebeld, maar niemand wilde helpen'

Veel oudere sociaal advocaten stoppen de komende jaren en er komen te weinig nieuwe bij. In sommige regio's is daardoor nu al nauwelijks meer gesubsidieerde rechtshulp te vinden, dat blijkt uit het recente rapport Aanbod in Beeld. Vooral in Oost-Groningen, Zeeland en delen van Friesland zijn de problemen groot. Sociaal advocaten en cliënten luiden daarom de noodklok.

'Geen tijd, geen interesse'

Tamara Wulffelé uit Amersfoort weet uit eigen ervaring hoe moeilijk het tegenwoordig is om rechtshulp te vinden. Na een jarenlange periode van intimidatie door haar buren, waarbij ze zelfs haar eigen huis moest ontvluchten, had ze dringend juridische bijstand nodig.

Wat volgde, was een frustrerende zoektocht. "Ik begon met goede moed: ik ga bellen en ze gaan me wel helpen, dat was mijn idee." Maar advocaat na advocaat wees Tamara's verzoek af. "Ze hebben gewoon geen interesse en geen tijd voor dit soort ingewikkelde zaken", vertelt ze. "Na drie telefoontjes zonk de moed me al in de schoenen. Uiteindelijk heb ik minstens tien advocaten gebeld, maar niemand wilde me helpen."

'Ik had mazzel'

Uiteindelijk had Tamara het geluk dat ze via haar netwerk bij Lucien Nix terecht kon, een sociaal advocaat in Amsterdam. "Ik had gewoon de mazzel dat ik hem kende", zegt ze. "Anders had ik simpelweg geen hulp gekregen en in de kou gestaan."

Het verhaal van Tamara staat niet op zichzelf. In veel regio's is het vinden van een sociaal advocaat inmiddels een bijna onmogelijke klus geworden. Nix herkent de wanhoop van zijn cliënte Tamara en andere rechtzoekenden. "En tegelijkertijd ben je als sociaal advocaat bedrijfseconomisch gezien van de pot gerukt als je een complexe burenzaak zoals die van haar aanneemt", zegt hij.

Onbetaald werk

Het probleem ligt voor een deel in het vergoedingensysteem, legt Nix uit. Voor een complexe procedure krijgt een advocaat een vast aantal 'punten', wat staat voor een bepaald aantal werkuren. In de praktijk is dat vaak niet genoeg.

"Voor de zaak van Tamara staan zeven punten, dus 7 uur werk. Maar ik was alleen al aan het uitschrijven van het klaagschrift 40 uur kwijt", vertelt de advocaat. "Ik heb honderden videofragmenten seconde voor seconde moeten analyseren om de belaging van de buren aan te tonen. Dat werk doet de politie of het OM niet voor je, dus je moet zelf bewijs presenteren."

Gat in carrière

Het resultaat is dat sociaal advocaten gedwongen selectief worden. "Omgangsregelingen of ingewikkelde gezagskwesties wijzen we regelmatig af. Die dossiers zijn qua tijdsbesteding vaak onbeheersbaar", zegt Nix.

Er is ook sprake van een 'career trap' in de sociale advocatuur. "De vaardigheden die je als sociaal advocaat opdoet, zoals crisismanagement en procederen in emotionele dossiers, worden op de Zuidas niet op waarde geschat", zegt Nix. "Je kunt skills dus niet zomaar overdragen naar een andere sector, zoals dat bij een opleiding in de Zuidas wél kan. Daar kun je later bijvoorbeeld als bedrijfsjurist aan de slag of ook bij een ngo."

Rechtsongelijkheid

Voorzitter Reinier Feiner van de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland (VSAN) ziet de landelijke gevolgen van de geringe instroom van nieuwe advocaten. "Er vallen steeds meer gaten op de kaart, vooral in de regio's buiten de Randstad, maar ook binnen specifieke rechtsgebieden zoals het sociaal zekerheidsrecht, familierecht en psychiatrie."

"In het strafrecht vind je vaak nog wel iemand. Dat is een populair gebied", vervolgt hij. "Maar zodra je een ingewikkeld conflict hebt met de Belastingdienst, het UWV of jeugdzorg en psychiatrie, wordt het heel lastig. De overheid kan mensen bijvoorbeeld niet zomaar uit huis plaatsen of opsluiten zonder dat daar een advocaat bij is, maar die advocaten moeten er dan wel zijn. Als het zo doorgaat stevenen af op rechtsongelijkheid op basis van regio en inkomen."

Vergrijzing

Er is in de afgelopen jaren meer geld vrijgemaakt voor de sociale advocatuur en dat helpt enigszins. Maar Feiner benadrukt dat de vergrijzing de crisis opnieuw verergert. Een grote groep ervaren sociaal advocaten gaat de komende jaren met pensioen, terwijl er niet genoeg nieuwe mensen bij komen.

"Het opleiden van een jonge advocaat is voor een sociaal kantoor momenteel een verliespost. Ze investeren veel tijd en geld in een advocaat stagiair, maar die verdient de eerste paar jaar niets terug. Op de Zuidas kunnen ze dat opvangen met omzet, in de sociale advocatuur niet."

Commerciële kantoren?

Soms klinkt de roep om commerciële kantoren te verplichten een deel van het pro-deo werk over te nemen. Maar dat is niet de oplossing, volgens zowel Feiner en Nix.

"Het is kletspraat", zegt Nix onomwonden. "De mensenkennis die je opdoet als sociaal advocaat ontbreekt, evenals de specifieke kennis die je opdoet als je bijvoorbeeld vaak zaken met kinderen doet."

Een vak apart

Volgens Nix is een cliënt niet geholpen met een advocaat die volstrekt onbekend is met de materie en nooit met 'echte mensen' te maken heeft.

VSAN-voorzitter Feiner vult aan: "Sociale advocatuur is een vak apart. Je moet kunnen omgaan met mensen in een psychose of met cliënten die volledig het vertrouwen in de overheid kwijt zijn. Een hersenchirurg stuur je ook niet naar een bevalling. Je hebt gespecialiseerde sociale kantoren nodig die geworteld zijn in de samenleving."

Huisartsenmodel

Wat moet er dan wel gebeuren om de sociale advocatuur te helpen? Volgens de VSAN is er meer nodig dan alleen een incidentele zak geld. Feiner pleit voor een belangrijke structurele verandering, vergelijkbaar met de huisartsenzorg: "We hebben een 'huisartsenmodel' nodig voor de opleiding van nieuwe sociale advocaten."

"Daarbij zou de overheid moeten bijdragen aan de opleidingskosten van advocaat stagiairs, zodat het voor kleine kantoren weer haalbaar wordt om jong talent aan te trekken", legt hij uit. "Net zoals huisartsen dat ook vergoed krijgen. Daarnaast moet er extra subsidie komen voor advocaten die zich vestigen in gebieden of sectoren waar de tekorten het grootst zijn. En er moet meer aandacht komen voor de sociale advocatuur tijdens de opleiding. Het is een prachtig vak."

Rechtshulp is geen luxeproduct

Feiner is verontrust over de trend binnen de advocatuur: "Als we op deze weg doorgaan, is rechtshulp over 5 jaar een luxeproduct geworden, voor mensen met een dikke portemonnee. De 'gewone burger' kan dan vermalen worden door de overheid, grote instanties of een rijke tegenpartij, simpelweg omdat er niemand meer is om hem of haar juridisch bij te staan." Deze ontwikkeling tast volgens de advocaat de fundamenten van de rechtsstaat aan.

Nix wil vooral de positieve kanten van zijn vak benadrukken. "Ons werk is ontzettend mooi en waardevol", zegt hij. "Je doet het voor mensen zoals Tamara. Zonder een advocaat had de verhuurder haar recht op een veilige woning genegeerd. Je kunt echt het verschil maken in iemands leven."

Nieuwe aanpak

Staatssecretaris Claudia van Bruggen van Rechtsbescherming laat weten te kijken naar een vergoeding voor kantoren die nieuwe sociaal advocaten opleiden. "Ik ga in kaart brengen hoe we de vergoeding gaan vormgeven, onder welke voorwaarden deze wordt toegekend en wat de vergoeding zal kosten. Ik zet daarbij specifiek in op instroom op rechtsgebieden en regio's waar de tekorten het grootst zijn."

Ook gaat ze zich inzetten voor betere steun tijdens de opleiding van nieuwe advocaten. Wanneer dit allemaal gaat gebeuren is nog niet duidelijk. "Er valt niet één deadline aan te wijzen voor de gehele aanpak en alle maatregelen. Uiteindelijk dragen alle maatregelen bij aan de visie om de sociale advocatuur toekomstbestendig te maken. Ik heb er vertrouwen in we dat met deze aanpak voor elkaar gaan krijgen."