Dwangsommen afschaffen, zoals overheidsinstanties willen? 'Enige middel dat je als burger hebt'
Maanden wachten op een vergunning of uitkering, terwijl je geen reactie krijgt van de overheid? Dan heb je als burger recht op een dwangsom. Maar dat willen overheidsorganisaties nu afschaffen. De oproep kan op kritiek rekenen. "Rommelen aan rechtstaat."
Verschillende Nederlandse overheidsinstanties, zoals het UWV en de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), maken samen een vuist tegen het betalen van dwangsommen. Dat blijkt uit een mail in handen van Trouw. Maar dat drukmiddel werkt juist als bescherming voor burgers.
Sinds 2009 kunnen burgers een dwangsom inzetten als middel om de overheid achter de broek aan te zitten. Dat is bijvoorbeeld wanneer je iets aanvraagt of bezwaar maakt tegen een beslissing en het lang duurt voordat je daar een reactie op krijgt.
Een dwangsom is een financiële prikkel waardoor de overheid sneller tot beslissingen zou moeten komen. Je moet er wel zelf om vragen, eerst in de vorm van een brief. Als er dan nog geen besluit komt, gaat de teller lopen. Bedragen beginnen op 23 euro per dag en lopen maximaal op tot 1.442 euro.
Mocht dat onvoldoende zijn om de overheid in beweging te krijgen, dan kun je naar de rechter stappen. Die legt een hoger bedrag op, wat uiteindelijk kan oplopen tot tienduizenden euro's. Zo betaalde Dienst Toeslagen vorig jaar al 11 miljoen euro, het UWV 25 miljoen en de IND dit jaar al bijna 100 miljoen.
'Slechte zaak'
"Dit is een hele slechte zaak", zegt toeslagenouder Roger Derikx over het mogelijk afschaffen van dwangsommen. Hij heeft zelf drie keer een dwangsom in moeten zetten om zijn gelijk te halen. "Een dwangsom is het enige middel dat je hebt als burger om de overheid te laten bewegen om tot een snelle beslissing te komen in een 'case'."
"Het heeft gewerkt, maar het lijkt nu niet meer te werken. Dat is heel jammer." Volgens hem zit de overheid in een ingewikkelde spagaat. "Het is belachelijk dat de overheid zichzelf in deze positie heeft gedwongen. Ze voelen zich klemgezet tussen alle dwangsommen." De financiële prikkel lijkt dus niet meer genoeg.
'De overheid neemt je niet serieus'
Het inzetten van een dwangsom is volgens Derikx een noodgreep en lang niet makkelijk. "Het is triest, voor je gevoel neemt de overheid je case niet serieus. Er zijn allerlei fases aan verbonden, je moet een advocaat inzetten, je moet naar de rechtbank. Voor de burgers schiet het ook feitelijk niks op. Je bent al lang aan het wachten op een beslissing."
Dat geld is mooi meegenomen, maar dat is niet het doel van de dwangsom, dat is juist om vaart te maken in je dossier.toeslagenouder Roger Derikx
Het bedrag dat wordt uitgekeerd, is geen schadevergoeding, maar een compensatie voor het lange wachten. "Dat geld is mooi meegenomen, maar dat is niet het doel van de dwangsom, dat is juist om vaart te maken in je dossier. Want dan kan je verder."
'Rommelen aan de rechtstaat'
Naast de overheidsinstanties plaatst ook de politiek vraagtekens rondom de dwangsommen. De Tweede Kamer stemde al in met een wijziging van de vreemdelingenwet. Volgende week bespreekt de Eerste Kamer ook of de dwangsom bij te laat beslissen in asielzaken kan worden afgeschaft.
De nationale ombudsman Reinier van Zutphen komt op voor mensen die conflicten hebben met de overheid. "Als je deze bescherming bij de burger wegneemt, dan rommel je met de rechtstaat." Hij maakt zich zorgen over de oproep van overheidsinstanties. "Hierachter schuilt een disfunctionele overheid. Dat is schadelijk."
Deadlines en complexe regelgeving
Dat verschillende overheidsinstanties hun deadlines nu niet halen, heeft volgens Van Zutphen te maken met de complexe regelgeving. "Er zijn tal van systemen waarop de besluiten moeten worden gebaseerd. Het kost de overheid gewoon onwijs veel tijd om een fatsoenlijk besluit te nemen. Het is een grote bende geworden."
Die uitdagingen bij instanties zoals Dienst Toeslagen, IND en UWV zijn ook ontstaan door een gebrek aan capaciteit, zegt de ombudsman. "Er zijn steeds meer mensen nodig om dezelfde prestatie te leveren, maar daar is geen geld voor."
Kijken naar politiek
Toch heeft Van Zutphen ook begrip voor de complexe situaties waarin deze organisaties verkeren. "Ze hebben veel werk, dat is een probleem, en die dwangsommen kosten veel belastingsgeld." Hij kijkt voor de volgende stap naar de politiek.
Van Zutphen: "De peilen moeten vooral gericht worden op degenen die wetten en beleid maken in Nederland om te laten weten dat dit zo niet langer kan. Iedereen die met de overheid te maken heeft moet aanspraak kunnen blijven maken op een behoorlijke behandeling. Dat hebben ze de burger ten slotte zelf beloofd!"