Chantal kon door vooroordelen jarenlang niet zichzelf zijn op de werkvloer: 'Ik ging mezelf verbergen'

"Ik heb het al heel mijn leven gehoord", begint Chantal. "Ik ben een donkere vrouw, redelijk fors gebouwd. Over mij zeiden mensen: 'Daar komt iemand binnen, bam! Jij laat jezelf wel zien.' En als ik dan vroeg 'hoe sta ik er dan?', dan zeiden mensen 'een beetje intimiderend, maar vooral 'bam'.'"

Geen compliment

Sommige mensen zouden dat misschien als compliment opvatten. Chantal niet, die voelde zich opgelaten. "Ik dacht: mensen schrikken van mij. Ze hebben al een mening over me voordat ik iets heb gezegd."

Zo kan ze herinneren dat een klant ooit graag met haar wilde lunchen. "Hij was in Curaçao geweest en ik ben Antilliaans, dus dat was zijn reden. Dus ik zei: 'Prima.' Maar achteraf zei mijn baas: 'Ik weet niet waarom hij jou heeft gekozen, kijk hoe je eruit ziet.'" Door deze en nog meer voorvallen ontstond er bij Chantal de gedachte: ik ben te veel. "Ik ben te aanwezig. Schijnbaar val ik te veel op."

Verschillende vooroordelen

"Het is niet fijn om op je uiterlijk te worden beoordeeld", deelt Chantal. "En dat er aan de andere kant ook werd gedacht: ze vinden jou gewoon leuk om hoe je eruit ziet en niet om wat je kan."

Ze merkt op dat er over bijvoorbeeld tattoos en piercings nog steeds een vooroordeel is. "Dat je een laaggeschoold, operationeel persoon bent. En dan ga je niet op kantoor zitten." En wat volgens Chantal ook meespeelt, is haar afkomst. "Ben je Antilliaans, dan word je vaak niet serieus genomen. Wij staan bekend als het volk dat goed kan eten, lachen en feesten, en dat vooral niet professioneel is."

Knappe beroemdheden

Socioloog Laura Vonk noemt het toenemend belang van uiterlijk op de werkvloer een trend. Ze deed hier onderzoek naar. "Er is duidelijk sprake van esthetisering." Dat is een proces waarbij de nadruk verschuift van inhoud naar aantrekkelijkheid van iets of iemand.

Dat het steeds belangrijker wordt, heeft volgens haar onder andere te maken met de opkomst van beeldcultuur en met welvaart. "Vroeger zagen mensen minder foto's van zichzelf maar zagen we ook niet continu foto's van knappe beroemdheden, terwijl we nu worden overladen met die beelden."

Hogere eisen

En omdat er meer welvaart is, hebben mensen ook meer geld en tijd om aan hun uiterlijk te besteden, legt Vonk uit. "De minimale eisen worden daardoor steeds hoger."

"Veel mensen herkennen dit", weet ze, "en toch hebben we het er weinig over." Dat heeft ook te maken met de cultuur die we in Nederland kennen, legt ze uit. "We wonen in een land waarin we vinden dat alles moet kunnen en alles heel informeel moet zijn maar waar impliciet allerlei normen gelden."

Ander persoon

Bij Chantal plantten haar ervaringen een zaadje waardoor ze de volgende 10 jaar een heel ander persoon was op werk. "Ik wilde zo graag voor mijn kunnen erkend worden, dat ik helemaal de andere kant opzocht."

Hoe dat er voor haar uitzag? "Geen make-up, geen sieraderen meer, geen nageltjes doen en tattoos bedekt." En ballerina's aan haar voeten, in plaats van hoge hakken. "Verschrikkelijke, verschrikkelijke schoenen. Maar ja, dan leek ik ook niet langer."

'Niks spannends meer'

Ze probeerde niet op te vallen. "Qua kleding keek ik wat mijn collega's aan hadden en deed ik dat na: een nette blouse op een spijkerbroek. In een saaie doffe kleur. Mijn haar had ik steil en in een staartje." Het voelde 'veilig', vertelt Chantal. Ze kreeg ook gelijk minder reacties. "Er zat niks spannends meer in, niet wat ze eerder misschien zagen."

En niet alleen haar uiterlijk veranderde, Chantal zelf ook. "In de kern bleef ik mezelf, maar in mijn communicatie werd ik softer en gecontroleerd. Ik ben van mezelf best dominant, ik laat het kaas niet van mijn brood eten", legt ze uit, "maar ik liet heel vaak dingen gaan. Ook daarop paste ik me aan."

Thuis de 'echte' Chantal

Was de werkdag voorbij, dan kwam ook de 'echte' Chantal tevoorschijn. "Als ik moe was ging ik met mijn joggingpak op de bank, hoor", lacht ze. "Maar had ik een feestje of ging ik op het terras zitten, dan was het: hup sieraden aan, hakjes aan, gewoon compleet anders."

"Dan was ik in mijn element", blikt ze terug. "Dan had ik ook gewoon mijn lekkere dingen aan: mijn krullen op - wat ik mij persoonlijk het beste vind staan - lekker lang, lekker vol, met highlights erin; mijn gouden sieraden - je hoort mijn vingers ook 'klik-klak-klak'. Dan was ik gewoon ik."

Twee versies

Er ontstonden dus twee versies van Chantal, die op werk en die in haar vrije tijd. En op een gegeven moment raakte ze daar zelf ook aan gewend. "Dat ging automatisch."

Toch gaat Chantal nu al zo'n 4 jaar wel weer helemaal 'als zichzelf' naar werk. "Ik kreeg borstkanker. Dat schud je wel wakker", vertelt ze. Er volgde een moeilijke tijd: "Je kan niks anders doen dan vertrouwen dat je weer beter wordt."

Lange nagels terug

"Door dat proces dacht ik: dat ga ik niet meer doen", vertelt ze over zichzelf verbergen. "Nu ga ik echt volop genieten. En niks houd me daarin tegen. Ik besloot: ik wil niet terugkijken op het leven en spijt krijgen van wat ik niet heb gedaan."

"Het was voor mij echt een ommekeer", gaat ze verder. "Van: accepteer me maar, dit ben ik. Mijn lange nagels zijn weer terug", lacht ze. "Soms met een glittertje en soms in een felle kleur, zoals oranje."

Werk als recruiter

Niet alleen vanuit haar eigen ervaring, maar ook vanuit haar baan weet Chantal hoe makkelijk een uiterlijk aan een vooroordeel verbonden kan worden. Ze werkt al tientallen jaren in recruitment. "Soms word je ook wel afgeleid door een bepaald uiterlijk, of 'getriggerd'", geeft ze toe. "Dat gebeurt automatisch."

"Maar ik neem het nooit mee. Dat mag ook niet want het is een van de discriminatiepunten, daar moet je echt rekening mee houden: een persoon is hoe die is." En, voegt ze daaraan toe: "Uiterlijk zegt echt helemaal niks over een persoon, hoe die is en wat die kan."

Rol van uiterlijk

In haar onderzoek liep socioloog Vonk ook met recruiters mee, die dus hetzelfde werk doen als Chantal. Zij ziet dat het toch vaak moeilijk is om zo te denken, ook als recruiters weten dat het niet de bedoeling is dat ze uiterlijk meetellen.

"Veel mensen die die gesprekken voeren, worstelen daar ook mee: ze dragen allemaal redenen aan voor waarom zij het toch acceptabel vinden dat uiterlijk een rol speelt in wie er wel en niet wordt aangenomen. Ze weten dat het er niet toe zou moeten doen, maar het doet er wel toe", kwam ze achter.

'Gezellige Brabantse ik'

Chantal zelf heeft het gevoel dat zij tegenwoordig veel meer geaccepteerd wordt, stijl en al. "Ze zeggen niet meer: 'Daar komt iemand binnen' of 'Bam, daar staat iemand'. Ik kom gewoon binnen als die gezellige Brabantse ik. En dat komt gewoon goed aan."

Of dat betekent dat Chantal altijd al haar tatoeages zichtbaar heeft? "Nee, dat niet", geeft ze toe. "Als ik sollicitatiegesprekken heb, dan heb ik nog altijd lange mouwen aan. Het blijft een eerste gesprek, dus dan wil ik eerst voelen en aftasten voordat ik mezelf blootgeef. Ik hou me dan eerst even rustig." Er zijn ook op de verschillende plekken waar ze werkt verschillende culturen en normen, weet ze.

Hippe koffiebar vs Zuidas

Maar merkt Chantal eenmaal dat er een 'match' is, dan laat ze zichzelf helemaal zien. "Laatst deed ik mijn pruik af toen ik een compliment over mijn haar kreeg, iedereen ging stuk!"

Ook socioloog Vonk ziet dat het per werkplek kan verschillen wat geaccepteerd wordt. "Als jij barista wil zijn in een of andere hippe koffiebar, dan heb je misschien wel voordeel als je allerlei piercings hebt. Terwijl, als je op de Zuidas wil werken", gaat ze verder, "ik heb begrepen dat het daar echt niet de bedoeling is."

Gemarginaliseerde groepen

En zo verschilt het ook per groep in welke mate een authentieke zelf wordt geaccepteerd, weet Vonk. "Kom je uit een meer gemarginaliseerde groep (een groep die in de samenleving minder macht, invloed of kansen heeft, red.), dan zul je er eerder op aangekeken worden als je je authentieke zelf presenteert."

Ze gaat verder: "En dan wordt er meer van jou gevraagd om moeite te steken in je aanpassen en er veel over nadenken. Dat is moeilijk voor henzelf maar maakt ook dat het voor bepaalde mensen moeilijker is om hun stem te laten horen." En zo gaat het volgens haar juist inclusie op de werkvloer tegen.

'Hoe ik wil zijn, zo ben ik'

Chantal kan nu helemaal zichzelf zijn op de werkvloer. "Ik heb een stukje spijt dat ik het niet eerder heb gedaan." Ze heeft er gemengde gevoelens bij. "En het is jammer dat het niet vanuit mezelf is gekomen om te zeggen: 'Fuck die mensen.' Nee, ik heb eerst ziek moeten worden om te snappen wat het leven inhoudt."

Toch voelt ze vooral blijheid. "Als je jezelf niet bent, dan verlies ook heel veel. Ik ben nu ook leuker als persoon. Ik ben mezelf, als trotse alleenstaande Antilliaanse moeder. En hoe ik wil zijn, zo ben ik."