Het Nederland na de moord op Van Gogh...
Ook ik mocht twee afleveringen van de EenVandaag Beeldcanon maken. Aan mij viel de eer te beurt om topregisseur Dana Nechushtan en schrijver Joost Zwagerman te interviewen. Zwagerman wist het zeker. Hij moest en zou de beelden van de kroningsrellen in 1980 nomineren. De oproerkraaiers van weleer verzetten zich tegen de woningsnood in Amsterdam, maar, zo gaf Zwagerman aan, eigenlijk ging het om veel meer dan dat. "Gezien de Koude oorlog en de wapenwedloop hadden de jongeren van die tijd het gevoel dat ze dansten op de vulkaan". Zwagerman, in 1980 slechts 17 jaar oud, woonde in Alkmaar en ging vol verwachting de straat op. Om teleurgesteld te constateren dat in de provincie niets te merken was van het verzet tegen de rechtsstaat in Amsterdam. Mensen liepen met boodschappentassen over straat in het rustieke Noord-Hollandse plaatsje.
De jonge Zwagerman voelde zich aangesproken door de relschoppers, maar wist eigenlijk niet waarom. De televisiebeelden, zo zei Zwagerman, gaven je het gevoel dat de wereld in brand stond en dat het nooit meer goed kwam. En zo dichtbij huis. Het was een vals beeld. Want na één dag was van de opstand niets meer te merken. Radio STAD Amsterdam, de lokale zender die zou sympathiseren met de krakers, en diens verslaggever Stan van Houcke kregen -wat later bleek uit een evaluatie van de Rijkspolitie- ten onrechte de schuld in de schoenen geschoven. En daarmee was de kous af.
De tijden zijn veranderd. Groot maatschappelijk verzet is niet meer van deze tijd, zeker niet na het einde van de Koude oorlog. De gedateerde beelden maakten dat duidelijk. Zwagerman koos daarom niet meer voor de kroningsrellen. Hij had namelijk ook het fragment van de begrafenis van Theo van Gogh uitgekozen.
Zwagerman veranderde zijn keuze bij het zien van de toespraak van de vader van Theo van Gogh, die met moeite het einde van zijn indrukwekkende toespraak haalt. Zwagerman heeft indirect te maken met de dood van Van Gogh. Hij toonde in zijn programma Zomergasten de omstreden film Submission, die Van Gogh samen met Ayaan Hirsi Ali maakte. Voor moordenaar Mohammed B. was deze film aanleiding voor de laffe moord op Van Gogh. De begrafenis werd afgesloten door het lied Perfect Day van Lou Reed, het favoriete nummer van Van Gogh. De morbide tekst: "You're going to reap just what you sow" : jij zult oogsten wat je ooit gezaaid hebt.
Zwagerman was stellig: We leven in het Nederland van na de moord op Van Gogh. De moord op 2 november 2004 was slechts een voorlopig dieptepunt. "Het is niet de vraag of, maar wanneer er weer iemand vermoord wordt". De symptomen: de bewaking die de jonge afvallige moslim Eshan Jami heeft, nadat hij meerdere malen was aangevallen en bedreigd. De in zijn ogen laffe houding van de Partij van de Arbeid, die geen contact heeft opgenomen met hun pupil. En kamerlid Geert Wilders, die vorige week olie op het vuur gooide door de Koran als boek te willen verbieden.
Ik vrees dat Zwagerman gelijk heeft. De tijden zijn veranderd. Wie had ooit gedacht dat we zouden terug verlangen naar die goede oude tijd van de zo verfoeide Koude oorlog en het groot maatschappelijk verzet...