Ab Nicolaas
Het heeft jaren geduurd voordat ik weer in staat was normaal te functioneren. De eerste jaren na de oorlog dacht ik zelfs bij eenvoudige handelingen, zoals het drinken van een kop koffie of het eten van een appel; "Dat was vier jaren niet mogelijk". Met mijn oor dicht tegen een ingebouwd, klein geluidskastje luister ik naar het relaas van Ab Nicolaas. Geboren in 1917 in Leiden en overleden in 1999 in Noordwijk aan Zee behoorde hij tot de overlevenden van het concentratiekamp Sachsenhausen.
Met de trein (de S-Bahn) vanaf station Friedrichstraße midden in
Berlijn naar het plaatsje Oranienburg is het ongeveer een uur. Het
station uitlopend zie ik al de bordjes die me de weg wijzen naar de
Gedenkstätte Sachsenhausen. Het is ook mogelijk om met de bus te gaan,
maar die rijdt slechts een keer per uur. Ik besluit dan ook het stuk
te lopen. De straten ernaar toe dragen "grootse" namen zoals "Straße
der Einheit" en "Straße der Nationen". Ongetwijfeld hadden deze straten
vroeger andere namen. Je loopt langs oude huizen en met liefde
onderhouden tuintjes. Tot vlakbij het voormalige Lager liggen de
huizen, er waren toentertijd zelfs tuinen die aan het oord grensden.
Door deze straten liep eens Ab Nicolaas. In 1942 wilde hij naar
Engeland vluchten, werd verraden, opgepakt en naar Sachsenhausen
gestuurd. Voor de ingang van het kamp heeft Nicolaas met vele anderen
uren roerloos moeten wachten. Het vernederen, trappen en slaan door de
SS begon daar al voor de poort die, zoals de poorten van Treblinka en
Auschwitz, werd "gesierd" met het opschrift "Arbeit macht frei".
Eenmaal in het verdoemde oord was elke gevangene uitgeleverd aan de
grillen van de bewakers. Men had totaal geen rechten meer.
Het kamp is aangelegd in de vorm van een grote driehoek. In het gebouw
bij de ingang zetelden de hoofdofficieren. Vanuit de bovengelegen
ruimten had je een overzicht over het geheel. In de tientallen barakken
hebben tussen 1936 en 1945 200.000 gevangenen gezeten. In elk van de
barrakken was plaats voor 150 mensen. Er zaten er altijd meer, meestal
300 a 400. Van alle onderkomens staan er nu nog maar twee, grote
rechthoekige stenen geven aan waar de rest van de houten gebouwen
stonden.
In een van die resterende gebouwen sta ik en luister naar de stem van
Ab Nicolaas. Om niet de moed te verliezen, en voor enige afleiding te
zorgen voerden hij en andere ondergebrachte Nederlanders ´s avonds
toneelstukjes op. Alles gebeurde in het geniep. Mocht de SS er lucht
van krijgen, dan zou de straf genadeloos zijn. Hoe genadeloos is te
zien op tentoongestelde tekeningen van Ab Nicolaas. Van alle door hem
gemaakte schetsen zijn er zes te zien. Wat onmiddellijk in het oog
springt is het sadisme van de bewakers.
Een Duitse oud communist, wiens verhaal eveneens is vastlegd, vertelt
over de ijzeren Gustav. Een gedrongen, kleine, zwartharige SS´er Hij
liep zelden door het kamp zonder een ijzeren staaf, ketting of lange
stok. Tot zijn favoriete tijdverdrijf behoorde het ´s avonds een barak
binnen te stormen, en zo lang wild om zich heen te slaan tot hij van
uitputting niet meer kon Ook vond hij het " prachtig" om met een fiets
op mensen in te rijden en ze dan aan zijn ijzeren staaf te spietsen.
De barak uit lopend denk aan de verhalen. De wind waait hard, verspreid
lopen groepjes scholieren luisterend naar de uitleg van hun leraren.
Recht voor me staat een lelijk en kolossaal monument, gebouwd door de
Russen, die tussen 1945 en 1950 het kamp gebruikten om er hun
gevangenen in op te sluiten. Rechts ligt nog een kamp. "Een "kamp in
een kamp". Hier zaten de persoonlijke gevangen van Hitler: leiders van
communistische partijen, geestelijken die tegen de NSDAP waren, agenten
die weigerden bevelen op te volgen. Mijn ogen dwalen over het terrein.
Ongeveer in het midden staan drie palen overeind. Uit elke paal steekt
aan de bovenkant een ijzeren staaf. Hier werden gevangenen aan hun
armen dusdanig opgehangen dat het hele lichaam ontwricht werd
Ik loop de poort uit en denk aan Nicolaas. Na de oorlog is hij clown
geworden. Hij had een tweede "ik" nodig om met zijn eerst "ik" te
kunnen leven. Door zich te sminken en een masker op te zetten lukte hem
dat . Later heeft hij zijn ervaringen opgeschreven onder de titel "De
kartonnen doos" . In de trein terug naar Berlijn kijk ik naar het
landschap. en sla na een half uur de Süddeutsche Zeitung van donderdag
19 april open. Op pagina zes in de rechter kolom staat een klein
bericht onder de kop "Zahl der Neonazis nimmt zu". Ik lees verder:
"Seit 2003 gewännen Kameradschaften von Neonazis wieder an Zugkraft".
In opdracht van de overheid heeft een instituut geteld hoeveel leden de
extreem-rechtse NPD heeft. In 2003 telde die club 3000 neo´s, in 2005
(blijkbaar zijn er geen gegevens over 2006, laat staan 2007) 4100. Je
zou toch hopen dat die klojo´s eens een week datgene meemaken wat Ab
Nicolaas vier jaar heeft meegemaakt.